แต่เดิมหมู่บ้านและวัดพระหลวงแห่งนี้ เคยเป็นป่าใหญ่ดงหลวงมาก่อน มีต้นไม้น้อยใหญ่ขึ้นหนาทึบ มีสัตว์ป่าชุกชุม ในจำนวนนั้นก็มีงูใหญ่อยู่ตัวหนึ่ง จะคอยจับสัตว์ต่าง ๆ กินเป็นอาหาร แม้แต่สัตว์เลี้ยงของชาวบ้าน หากพลัดหลงเข้าไปก็จะถูกงูกัดกินทุกคราวไป ครั้งหนึ่งมีพวกพ่อค้าชาวฮ่อ (จีนฮ่อ) นำสินค้าบรรทุกหลังม้ามาขายและพากันพักแรมที่บ้านสูงเม่น โดยปล่อยม้าให้เที่ยวหากินบริเวณใกล้เคียง ม้าบางตัวที่ล่วงล้ำเข้าไปในดงหลวงก็จะถูกงูใหญ่รัดกินเป็นอาหาร เมื่อเหตุการณ์ลักษณะนี้เกิดขึ้นหลาย ๆ ครั้ง ก็ทำความโกรธแค้นให้แก่พ่อค้าชาวจีนฮ่อเป็นอย่างมาก จึงช่วยกันหาวิธีกำจัดงูนั้นเสีย โดยช่วยกันตัดไม้ไผ่มาผ่า แล้วเหลาเอาผิวไม้มาสานขัดแตะเป็นตาแสง 6 เหลี่ยม ซึ่งชาวเมืองเหนือเรียกว่า “ตาแหลว” กะให้รูบ่วงตาแหลวมีขนาดกว้างพอ ๆ กับขนาดขนาดตัวงู แล้วนำไปปิดปากรู ตอกหลักยึดเงื่อนตาแหลวไว้ให้ตรึงแน่นหนา รุ่งขึ้นอีกวันก็พากันมาดูพบว่างูใหญ่ติดบ่วงตาแหลวงอยู่ จึงช่วยกันฆ่างูนั้นเสีย แล้วตัดซากงูออกเป็นท่อน ๆ กองไว้ใกล้ ๆ รูงูนั้น หลังจากวันนั้นพ่อค้าชาวจีนฮ่อก็นำสินค้าไปขายตามปกติ ครั้นเมื่อขายสินค้าหมดก็เดินทางกลับ และพากันไปดูซากงูที่กองไว้ ปรากฏว่าเป็นที่น่าอัศจรรย์ยิ่ง เพราะซากงูกลายเป็นท่อนเงินท่อนทอง จึงแบ่งท่อนเงินท่อนทองนั้นออกเป็น 3 ส่วน พวกพ่อค้าเอาไป 1 ส่วน นำไปถวายเจ้าฟ้า (เจ้าเมือง) 1 ส่วน และฝังไว้บริเวณรูงูนั้น 1 ส่วน

องค์เจดีย์ก่อด้วยอิฐทรงปราสาท สถาปัตยกรรมแบบล้านนา อายุราวพุทธศตวรรษที่ 22 มีความสูงประมาณ 12 วา ฐานกว้าง 6 วา 3 ศอก องค์เจดีย์เอียงเล็กน้อยซึ่งภาษาพื้นเมืองเรียกว่า “เนิ้ง” จึงมักเรียกว่า “ธาตุเนิ้ง” ลักษณะเจดีย์มีเรือนธาตุสี่เหลี่ยม และมีองค์ระฆังเหลี่ยม ลักษณะสถาปัตยกรรมตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยม 3 ชั้น ตั้งซ้อนขึ้นไปรองรับฐานบัวลูกแก้วย่อเก็จขนาดใหญ่ เหนือขึ้นไปเป็นฐานหน้ากระดานสี่เหลี่ยม 3 ชั้น รองรับเรือนธาตุสี่เหลี่ยมย่อเก็จ ซุ้มเรือนธาตุประดิษฐานพระพุทธรูปประทับยืนอยู่ภายใน เหนือซุ้มจระนำขึ้นไปเป็นชุดของหลังคาเรือนธาตุ ประกอบด้วยกลุ่มมาลัยเถา 4 ชั้น รองรับองค์ระฆังที่มีขนาดเล็ก หน้าบันประกอบด้วยลวดลายต่างๆ คือทิศตะวันออก ประดับปูนปั้นลวดลายธรรมจักร ทิศเหนือ ใต้และตะวันตก เป็นรูปดอกบัว ภายในซุ้มประดิษฐานพระพุทธรูปปูนปั้น ประทับยืนบนฐานบัว แสดงปางต่างๆ กันคือ ด้านทิศเหนือและทิศใต้ ประดิษฐานพระพุทธรูปประทับยืน ปางประทานอภัย (ปางห้ามญาติ) ด้านทิศตะวันออก ประดิษฐานพระพุทธรูปยืนปางห้ามแก่นจันทร์ พระพุธรูปที่ประดิษฐานในซุ้มจระนำ มีลักษณะพระพักตร์เป็นรูปไข่

หอไตรสร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2458 ในสมัยพระครูชัยลังการ์เป็นเจ้าอาวาส ลักษณะสถาปัตยกรรมเป็นแบบพื้นเมืองผสมกับศิลปะรัตนโกสินทร์ ในผังรูปสี่เหลี่ยมหลังคาตอนบนเป็นทรงจั่วผสมปั้นหยา มุงด้วยกระเบื้องซีเมนต์หรือกระเบื้องหางว่าว โดยลักษณะหลังคาตอนบนเป็นทรงจั่วตัด หลังคาตอนล่างลาดคลุมทั้ง 4 ด้าน ช่อฟ้าเป็นรูปหงส์ ใบระกาเป็นไม้แผ่นเดียวแกะสลักเป็นนาคลำยอง มีบันไดทางขึ้น 2 ด้าน มีซุ้มคลุมบันได หลังคาซุ้มเป็นแผ่นไม้ มีเสาตุงกระด้างสลักด้วยไม้ประดับอยู่ด้านหน้า 2 เสา บนยอดมีหงส์ไม้ประดับอยู่เสาละตัว ภายในหอไตรมีคำภีร์ใบลานอยี่ 21 หมวด จำนวน 5,154 ผูก

หอระฆังสร้างเมื่อ พ.ศ. 2456 สมัยพระครูชัยลังการ์เป็นเจ้าอาวาส มีลักษณะสถาปัตยกรรม ที่มีแผนผังเป็นรูปแปดเหลี่ยมทรงสูง เสาก่ออิฐฉาบปูนสี่ต้นตั้งอยู่บนฐานแปดเหลี่ยมก่ออิฐฉาบปูน พื้นด้านบนเป็นไม้แผ่น หลังคาทรงหน้าจั่วผสมปั้นหยา หลังคามุงด้วยแป้นเกล็ด หน้าบันเป็นลายสลักไม้ประดับกระจก บริเวณหน้าจั่วและเชิงชายแต่ละชั้นประดับด้วยชายไม้ฉลุโดยรอบ ภายในหอระฆังแขวนระฆังสำริดหนัก 157 กิโลกรัม บริเวณรอบปากระฆังมีจารึกเป็นอักษรธรรมล้านนา

หอระฆังวัดพระหลวงนี้ ได้ชื่อว่าเป็นสถาปัตยกรรมที่สวยงามอย่างยิ่งอีกแห่งหนึ่งของจังหวัดแพร่ จึงได้มีการจำลองแบบไปสร้างไว้ในวัดสำคัญ ๆ ของจังหวัดแพร่ในสมัยต่อมา เช่นที่ วัดพระบาท มิ่งเมืองวรวิหาร วัดพระธาตุสุโทนมงคลคีรี และวัดพระธาตุช่อแฮ /.